Độ tuổi thích hợp để đến Ngôi nhà trẻ thơ (phần 2)

Độ tuổi thích hợp để đến Ngôi nhà trẻ thơ (phần 2)

Điều gì sẽ xảy ra với trẻ quá độ tuổi vào Ngôi nhà trẻ thơ?

Nếu trẻ được nhận trên 3 tuổi vào môi trường thì điều gì xảy ra?

Bạn sẽ không thể ổn định trẻ sớm được đâu và sẽ là một sự hỗn loạn, lộn xộn. Ngay cả khi nếu trẻ có ổn định rồi, thì tính nhạy cảm của trẻ cũng đã mất đi rồi. Trẻ sẽ không chú tâm thực sự tôn trong các quy tắc và trật tự trong môi trường. Khi đó các bài học đầu tiên cung cấp cho trẻ (các bài thực hành cuộc sống và Giác quan) cũng không còn gây hứng thú và tác đông mạnh mẽ sâu sắc đến trẻ nữa.

Giống như khi giai đoạn bạn thèm ăn kem qua mất rồi mà người ta mới mang kem đến cho bạn. Có khi bạn còn giận dữ và nói “sao lúc tôi thích thì không mang cho tôi. Giờ tôi hết thích rồi”. Nhưng bạn biết là với Montessori, sự “trợ giúp” thích hợp nhất là trợ giúp đúng lúc, đúng thời điểm. Vậy mang một bài học về cách cầm ly, cầm khay cho trẻ trên 3 tuổi hay bài học gọi tên các màu sắc cho trẻ trên 4 tuổi hoàn toàn không giúp gì cho trẻ nữa. Sự trợ giúp không đúng thời điểm là vô giá trị, thậm chí còn gây cản trở cho trẻ.

Do đó bà Maria rất đề cao việc quan sát cá nhân mỗi trẻ trong môi trường, để tìm ra nhu cầu của trẻ và đưa ra sự trợ giúp đúng thời điểm nhất. Sự trợ giúp khi đó, giống như bạn mang ra 1 ly nước cho người đang đi giữa sa mạc, giống như 1 cánh tay nâng đỡ khi bạn chấp chới trên mặt nước. Sự trợ giúp đúng thời điểm là món quà tốt nhất ta trao cho trẻ.

Một khi các bài học đầu tiên về thực hành cuộc sống hay cảm quan thực sự không phải là nhu cầu hay hứng thú cho trẻ (với những trẻ trên 3 – do trẻ đã qua giai đoạn nhạy cảm của chúng rồi), trẻ có muốn làm không? Và nếu làm, trẻ có chú tâm làm không? Ta biết nếu đứa trẻ hứng thú làm việc với các giáo cụ, trẻ sẽ không chỉ đạt được các mục đích trực tiếp mà giáo cụ mang lại, trẻ còn đạt được các mục đích gián tiếp như sự tập trung, sự thỏa mãn bên trong, sự tự tin và hài lòng về bản thân, các phối hợp vận động, làm việc có mục đích, làm việc độc lập… Ngoài ra một số giáo cụ còn là bước chuẩn bị cho các bài học sau này (gậy đỏ chuẩn bị cho học toán với gậy số, bảng nhám chuẩn bị cho học ngôn ngữ…)

Vậy điều gì sẽ xảy ra khi ta nhận trẻ vào?

Do các bài học đầu tiên không phải là nhu cầu nội tại của trẻ (do trẻ bước qua giai đoạn nhạy cảm với chúng rồi), trẻ không hứng thú làm hoặc làm không chú tâm thậm chí hay “biến thể” hoạt động không như mục đích của giáo cụ. Điều này gây khó khăn cho người lớn khi quan sát trẻ và tìm cách “chỉnh sửa” trẻ. Hơn nữa “sửa lỗi cho trẻ” trong môi trường Mont là điều đặc biệt lưu ý, nếu có cũng phải là cả một nghệ thuật. Bạn cũng không thể làm được điều này nếu chỉ có 2 người lớn chính trong một môi trường 30 trẻ.

Bạn có thể thắc mắc: “Tại sao trẻ lại ko hứng thú làm? Hoạt động là do trẻ tự lựa chọn cơ mà, người lớn đâu ép trẻ chọn. Nếu không hứng thú thì trẻ sẽ không chọn”. Thực ra trẻ chọn là vì trẻ không có lựa chọn nào khác, chứ các hoạt động đó không phải là nhu cầu nội tại của trẻ nữa. Bạn chỉ giới thiệu các hoạt động đó cho trẻ thì trẻ chỉ có thể lựa chọn một trong các hoạt động đó, đâu có thể chọn các giáo cụ chưa được người lớn giới thiệu. các bạn khác chọn giáo cụ và làm việc, trẻ theo cái guồng đó cũng phải chọn một cái gì chứ không thể cứ đứng yên. Cho nên dù trẻ có chọn, nhưng hoạt động đó không phải đáp ứng đúng nhu cầu nội tại của trẻ, giống như bạn phải làm một việc cho gọi là có làm, chứ không từ đam mê của mình vậy.mDo đó trẻ không đạt được các “mục đích gián tiếp” mà hoạt động đó mang lại, như sự tập trung, làm việc độc lập, các phối hợp vận động, sự hòa hợp với môi trường, sự tôn trọng giáo cụ…

Nguyên tắc là người lớn trong môi trường Montessori quan sát trẻ, khi thấy trẻ làm việc đủ và đạt được các kỹ năng cần thiết mà giáo cụ mang lại, tức là trẻ đã sẵn sang cho các hoạt động lên tiếp thì khi đó mới giới thiệu hoạt động tiếp theo cho trẻ. Nhưng mâu thuẫn chính là ở đây: Khi trẻ vào ngang, ví dụ trẻ 3,5 tuổi vào học. Lúc đó sự nhạy cảm của trẻ bắt đầu hướng tới ngôn ngữ và các hoạt động cảm quan phức tạp hơn, nhưng bạn lại cho trẻ học từ cách cầm ly bê khay, học thẻ màu sắc… và trẻ buộc phải đạt được các kỹ năng cần thiêt thì mới học lên tiếp.

Trẻ làm việc là cho bản thân chúng, không cho ai cả, trẻ làm vì trẻ thích. Nhưng bê khay, cầm ly, rót nước… không phải cái trẻ thích khi trẻ đã 3,5 tuổi. Cũng như khi bạn đã biết chạy mà có ai đó bắt bạn phải di chuyển bằng cách “bò” thì bạn có thoải mái không? “Bò” chỉ thực sự là nhu cầu và hứng thú đặc biệt với trẻ đang biết trườn và ngồi, chứ không phải là nhu cầu và hứng thú đặc biệt với trẻ đã biết đi và chạy). Do đó trẻ sẽ không chú tâm và sẽ làm không tốt.

Làm không tốt là trẻ không tập trung vào các mục đích mà ta hướng cho trẻ, mà biến hoạt động thành một mục đích khác, hoặc làm nó sai lệch đi. Khi trẻ làm chưa tốt, ta sẽ không giới thiệu các hoạt động tiếp theo cho đến khi nào trẻ làm tốt hoạt động trước. Do đó đến khi trẻ tiến lên hoạt động được với giáo cụ về cảm quan phức tạp hơn thì giai đoạn nhạy cảm của trẻ lại bước sang một cái khác rồi mà trẻ vẫn chưa được đáp ứng. Do đó chúng ta không đáp ứng được thỏa mãn cho trẻ đúng nhu cầu nội tại của trẻ. Việc học lúc này không mang lại hứng thú mãnh liệt cho trẻ như đúng ra nó phải đạt được.

Một điểm nữa, sự tin tưởng và tình yêu của trẻ với người lớn, với môi trường và việc học tập cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Ví dụ khi bạn giới thiệu cho trẻ 4 tuổi các hoạt động đầu tiên với các thẻ màu (hoạt động ghép cặp), sau khi làm xong, rất có khả năng trẻ sẽ nghĩ: “cô bảo cô có 1 hoạt động thú vị cho con xem, thì con mới nhận lời. Thế này mà cô bảo là thú vị ư? chả có gì cả ngoài ghép hai cái màu giống nhau.”- sẽ rất khác với trẻ 2-2,5 tuổi đang rất háo hức và thấy thú vị thật. Bạn hỏi trẻ có muốn làm tiếp không thì khả năng cao là trẻ 4 tuổi này sẽ lắc đầu ngoay nguẩy. Mà điều này sẽ diễn ra dài dài vì các hoạt động đầu tiên trong HOC chủ yếu là các bài tập thực hành cuộc sống và Giác quan đã trở thành quá đơn giản với trẻ trên 3. Lúc này có lẽ trẻ cảm thấy thất vọng, thất vọng với người lớn, với giáo cụ và với môi trường đã không hiểu và đáp ứng nhu cầu thật sự bên trong trẻ mà trẻ không có khả năng bộc lộ. Khi đó trẻ có muốn tham gia các hoạt động không? Tình yêu của trẻ với việc học có được nuôi dưỡng không? Niềm tin của trẻ với người lớn như thế nào?

Dù biết trẻ 3,5 tuổi đang nhạy cảm với ngôn ngữ và các hoạt động cảm quan phức tạp, nhưng chúng ta không thể cho 1 trẻ mới vào 3,5 tuổi học ngay ngôn ngữ hay toán học mà chưa qua các bài học thực hành cuộc sống hay cảm quan đơn giản, vì trong Montessori, các hoạt động trước là các bước chuẩn bị tuyệt vời cho các hoạt động sau. Trẻ không thể tự dưng học ngay thẻ chữ nhám mà chưa hoc qua bảng chạm, không thể cho học luôn gậy số mà chưa qua gậy đỏ…Vì nếu trẻ không có sự chuẩn bị từ gậy đỏ, thì khi học gậy số, trẻ không có kết nối và đánh mất đi phần lớn những lợi ích từ giáo cụ mang lại. Do đó, nếu cho trẻ học theo đúng nhu cầu nội tại của trẻ lúc này, việc học có thể làm trẻ thích thú nhưng về lợi ích mà trẻ đáng lẽ có được lại không thực sự nhiều vì trẻ đã ko có giai đoạn “chuẩn bị” trước đó.

Và quan trọng nhiều khi không phải kiến thức hay mục đích trực tiếp giáo cụ mang lại, mà là các mục đích gián tiếp và là “sự xây dưng con người bên trong trẻ”. Lúc này ngay cả các quy tắc tối thiểu trong môi trường như đi lại nhẹ nhàng, tôn trọng giáo cụ và người xung quanh, cách cầm thảm, bê khay, kỹ năng tự phục vụ… trẻ chưa biết thực hiện cho đúng thì dù trí tuệ trẻ đủ khả năng tiếp thu các bài học phức tạp về toán hay ngôn ngữ, trẻ vẫn chưa thể gọi là “sẵn sàng” để học. Sự tập trung, sự độc lập, sự thích thú khi làm việc, thái độ tôn trọng môi trường và mọi người xung quanh, sự tự tin và cảm giác hài lòng với bản thân… là những cái thực sự quan trong xây nên nhân cách trẻ, là nền tảng giúp trẻ thực hiện tiếp các hoạt động phức tạp về sau – những cái đó lại được xây dựng đầu tiên từ những hoạt động đầu tiên với Bài tập thực hành cuộc sống. Và những phẩm chất đó được xây dựng và nuôi dưỡng từng chút một như thế cho đến khi trẻ có thể tự mình ngồi hàng giờ loay hoay một cách say sưa với các bài tập ngôn ngữ hay các con số toán học.

Một trẻ nhận vào ngang sẽ không thể duy trì được khả năng tập trung cao được như thế và sự hứng thú làm việc cũng như khả năng làm việc với giáo cụ độc lập như thế… Sự tập trung trong một thời gian dài, hứng thú say sưa, và khả năng làm viêc độc lập…, tất cả là kết quả của sự “chín” của các tích lũy về tinh thần và thể chất, cộng với một khoảng thời gian đủ dài sống trong Ngôi Nhà trẻ thơ trẻ mới có được. Bạn nhận trẻ 4, 5 tuổi vào thì trẻ chưa có được sự “tích lũy đủ” các điều kiện đó, nên không thể có khả năng tập trung lâu và hứng thú làm việc được như các trẻ kia. Phẩm chất đó là thành quả của 1 quá trình chứ không phải cứ vào môi trường Mont một vài tiếng hay vài ngày vài tháng là nghiễm nhiên có được tất cả các phẩm chất đó.

Chúng ta bắt đầu xây những nền móng của các phẩm chất đó cho trẻ từ các bài tập Thực hành cuộc sống (với các nhóm Chăm sóc bản thân, chăm sóc môi trường, Ứng xử lịch thiệp và duyên dáng, Các vận động căn bản). Và bt thực hành cuộc sống chỉ có thể được trẻ trải nghiệm tốt nhất khi nó được diễn ra vào đúng giai đoạn nhạy cảm của trẻ về tính trật tự, về quan sát các chi tiết nhỏ (nhạy cảm với các vật nhỏ bé), về trí tuệ thấm hút (thẩm thấu tác phong và cách làm việc của người lớn trong môi trường)…Và giai đoạn nhạy cảm đó của trẻ là dưới 3 tuổi.

Tất nhiên trẻ con ở độ tuổi nào cũng đẹp. Nhưng chúng ta muốn trao cho trẻ cái tốt nhất vào đúng thời điểm. Trao vào đúng thời điểm chính là món quà quý nhất ta có thể dành cho trẻ. Còn trẻ trên 3 tuổi lại cần một cách tiếp cận khác.